Op 13 augustus 2009 bracht ik na vele jaren weer een bezoek aan “Makam Belanda Peneleh” zoals Peneleh tegenwoordig wordt genoemd. Een onbeschrijflijk triest gezicht ontvouwt zich:   de schaamteloze vernieling en gebrek aan enig respect voor welke dode dan ook. Wat treft men er op een door-de-weekse dag zoal aan?
Zwervers, kaartleggers, families, slapers, drinkers, eters, spelende kinderen, krabbers, onduidelijke types, kippen, geiten, konijnen, je gelooft gewoon je ogen niet. Om van de nacht maar niet te spreken wanneer de prostituees hun domein uitbreiden. Smeulende vuren, walmen rook drijven over. De hete middagzon brandt onbarmhartig op dit trieste stukje grond. Al ruim 160 jaar. Omgevallen enorme tombes en monumenten die normaal gesproken nog 500 jaar hadden kunnen bestaan, liggen als kegels omver gegooid. Granieten en marmeren grafzuilen liggen versplinterd her en der verspreid, de teksten uit elkaar getrokken en nauwelijks leesbaar.

Hiernaast het graf van I. De Clerq Zubli, een boom doorklieft het graf, opengehakt op jacht naar waardevols, geheel onherkenbaar weggemaaid aan de rand van Peneleh, evenals dat van tientallen, nee honderden anderen. Meer namen: Stokhuyzen,    Schimmelpenning van der Oije, Knaud, Weigel, Canter Visscher, Tielman, Wardenaar, het gaat maar door. De vele grote openingen in de graven bieden een sinister beeld in de donkere opengebroken gewelven, door grafrovers geschonden. Kinderen vertellen me doodleuk over de armbanden en kostbaarheden die ze er vinden Waarna er afval in kan worden gekieperd. Ik ben verbijsterd, maar begrijp het anderszins ook wel. Wat moet je anders hier, in deze puinzooi?

Ik trakteer ze maar op de ene na de andere sigaret; je weet maar nooit. Gelukkig betreft het hier niet mijn eigen voorouders’ graven, ik zou ze er eigenhandig achteraan hebben gekieperd. Een geïmproviseerd voetbalveld ligt over de platgewalste graven. Een zwerver ‘geniet’ in zijn kuil tussen de graven. Een onbeschrijflijke rotzooi van verzamelde kleding om hem heen. Een psychiatrisch geval naar Nederlandse maatstaven. Maar ja, dit is Indonesië.
De lanen (als die er nog zijn) bezaaid met brokstukken, muren, beelden, daken van vele honderden kilo’s, het lijkt wel een mix van Beiroet, Serajewo, Stalingrad waar zojuist een veldslag heeft gewoed. Het is echt niet om aan te zien.

Regeringscommissaris P.J.B. De Perez (1804-1859)

Toen het KNIL in 1859 voor een expeditie naar Boni werd gestuurd werden de militairen vergezeld door de civiele regeringscommissaris P.J.B. de Perez. Op 12 februari werd de oorlog verklaard en landden de Nederlandse troepen op Boni, waarbij de kampongs Lonrai, Bola-Teloe-Telang en Badjoa werden veroverd. Op 18 februari werd de hoofdplaats aangevallen en wegens de ontoegankelijkheid van het terrein afgebroken, maar  op 28 februari werd de verlaten hoofdplaats veroverd. Die eerste Bonische expeditie werd na een tijd vooral geteisterd door ziektes; op 6 maart 161 zieken en een week later al 210. Men overwoog eind maart zelfs om de expeditie af te blazen vanwegere al die ziekten, waaronder cholera.  Ook de regeringscommissaris de Perez werd geveld en overleed aan een beroerte op 17 maart op de reede van Badjoa. Hij werd later naar de meest nabije grote plaats gebracht en dat was toevallig Soerabaia.

En hier ligt hij nu al 150 jaar in een  pompeus opvallend graf, vlak bij de ingang van Peneleh. Onvoorstelbaar. De verre echo's van die Boni expeditie zijn hier nog tastbaar alsof het gisteren is gebeurd. De tekst op zijn onverwoestbare  metalen grafplaat laat zien dat hij geen kleine jongen was.